Wie het breed heeft laat het breed hangen, zo luidt een bekend Nederlands spreekwoord. Misschien is het niet in het bijzonder van toepassing op de Nederlandse calvinistische volksaard en diens rijken. In Amerika gaat het er anders aan toe, en – minder voor de hand liggend – ook in Afrika?

In het tijdschrift Onze Wereld, de editie van juni 2007, wordt een tweetal interessante zaken geschreven, die op het eerste gezicht niet aan elkaar gekoppeld lijken te zijn. Eén artikel gaat over filantropie in Amerika en hoe grensoverschrijdende weldoenerij nog steeds als investering gezien kan worden; de inleiding van het tijdschrift gaat in op ontwikkelingshulp in Afrika en hoe de westerse notie van de juiste geldbesteding kan conflicteren met de Afrikaanse visie.

Dat laatste werd kort en bondig uitgelegd door Marc Broere, de plaatsvervangend hoofdredacteur van Onze Wereld. Hij haalt het voorbeeld aan van een Nederlands project in Senegal. Bij de uitvoering van dat project kwam de botsing tussen de Afrikaanse en westerse visie aan de oppervlakte. Wat was het geval? Landlozen konden geld lenen om kleine bedrijven te starten. Na drie jaar bleek dat het geld door de Afrikanen niet was uitgegeven zoals door de consultants was bedoeld: 30 procent van het geleende geld was uitgegeven voor het opzetten van die bedrijfjes. Het andere deel van het geld was geïnvesteerd in andere zaken: vooral sociale doeleinden – in de ogen van de Senegalezen een langetermijn investering.

“De een had het geld ‘geïnvesteerd’ in een huwelijk van de dochter van een kennis, de ander in de begrafenis van de zoon van een ver familielid, en ga zo maar door. In Afrika is arm zijn vaak een gevolg van het hebben van te weinig relevante sociale contacten. Wil je daar duurzaam investeren, dan doe je dat in vriendschappen of in familiebanden. Het op die manier geïnvesteerde geld komt niet meteen terug, maar schept bij de ontvanger wel en verplichting die soms een heel mensenleven kan duren.”

De investering was in de ogen van die Senegalezen dus veel belangrijker dan het geld uit te geven aan het opzetten van een nieuw bedrijfje. Het is op dit punt dat ik voor mijzelf de link legde met filantropie. Deze Afrikaanse praktijk van sociale investeringen is helemaal niet zo niet-westers als wij denken. Sterker nog, het barst ervan, zeker in Amerika.

Amerika is het land van de filantropen. Wikipedia heeft zelfs een lijstje aangelegd met bekende Amerikanen die als zodanig beschouwd kunnen worden. Maar filantropie is helemaal niet zo onbaatzuchtig als het lijkt. Als ik Onze Wereld mag geloven is Bill Gates helemaal niet zo onbaatzuchtig als hij lijkt met zijn Bill & Melinda Gates Foundation: de ontwikkelingshulp die hij verstrekt biedt bepaalde Afrikanen de kans om wetenschapper te worden en wie weet vindt deze man die op een dag weer een belangrijk medicijn uit voor de kinderen van Bill Gates. Filantropie wordt neergezet als een langetermijninvestering. Met binnenlandse filantropie is het resultaat veel directer duidelijk: iedereen, ook de filantroop, heeft baat bij een betere gezondheidszorg, een goed opgeleide bevolking, etc. Het tijdschrift maakt dan ook onderscheid tussen charitas en filantropie. Met charitas geef je iets weg en filantropie is een langetermijninvestering waar mensen ook wat voor moeten doen.

Is het verhaal van Marc Broere over het project in Senegal niet een geval van filantropie, alleen dan op kleinere schaal? De Afrikanen die geld hadden geleend beschikten opeens over meer geld, en het zou raar zijn als ze het alleen maar aan zichzelf zouden besteden, dus investeerden ze het in sociale relaties. We hebben het hier misschien niet over filantropen in de mate van rijkdom zoals Amerika die kent, maar ik vraag me af in hoeverre er verschil in de twee gevallen zit. Het ‘overtollige’ (geleende) geld bood goede filantropische investeringsmogelijkheden in Senegal en in Amerika doet men min of meer hetzelfde, als men geld overheeft.
Ter overdenking vraag ik me af of deze fenomenen dus echt hetzelfde van aard zijn – in Senegal èn Amerika – of dat ik er maar een verklaring voor heb proberen te vinden. Who knows?